Mediantrop

object349757056

Mediantrop broj 13

Le flâneur

Jasmina Gavrankapetanović-RedžićJasmina Gavrankapetanović-RedžićFlâner: francuski glagol u infinitivu koji označava stanje besciljnog i bezinteresnog kretanja.
Flâneur: imenica; osoba koja se kreće po gradu, slobodno, bez posebno zacrtanog cilja, ritma ili redoslijeda.

U predgovoru posvećenom Benjaminovim (Walter Benjamin) 'Illuminations: Essays and Reflections', Hana Arent (Hannah Arendt, 2007: 1-55) ističe jednu, među mnogim, značajnu karakteristiku njegovog lika i djela. Ona naglašava fragmentiranost njegovih tekstova i nemogućnost da se njegovo cjelokupno djelo jednostavno definira unutar usko određene discipline.

Pored toga, ona navodi da je Benjamin već početkom 1930-ih godina bio uveliko svjestan dolazećeg prekida u prijenosu tradicije odnosno sistematskog uništavanja prošlosti (idem 39) i da je citiranje odnosno pribilježavanje jedan od načina ne samo 'spašavanja prošlosti već i suočavanja sa svojom svakodnevnicom'. Tako mu je bilježenje različitih citata, bilo iz književnih djela ili iz dnevnih novina, omogućavalo 'putovanje' kroz njegova čitanja i kroz ono što je činilo njegovu svakodnevnicu.

Fokusirajući se na tekstove autora poput Valtera Benjamina, u sljedećem tekstu nastojat ćemo mapirati ono što Mike Bal (Mieke Bal) naziva Migratory Aesthetics ili, u slobodnom prijevodu, estetikom migracije odnosno estetike otuđenja koja predstavlja pokušaj teorizacije svakodnevnice.

Estetika migracije po Mike Bal (2007: 24) podrazumijeva preispitivanje odnosa napuštanja jednog prostora i jezika, i susreta sa novim: ''If aesthetics is primarily an encounter in which the subject, body included, is engaged, that aesthetic encounter is migratory if it takes place in the space of, on the basis of, and on the interface with, the mobility of people as a given, as central, and as at the heart of what matters in the contemporary, that is, "globalized" world."

Putem mapiranja iskustva svakodnevnice, otuđenja i prinudne migracije, pokušat ćemo sagledati mehanizme kroz koje se prošlost u obliku narativnih tekstova fragmentira i iznova rekonstruira u novonastalom kontekstu. Osnovna hipoteza je da fragmentiranje teksta, njegovo 'razlamanje' na više dijelova, omogućava zadržavanje njegovih pojedinih fragmenata koji bi inače, u cijelini bili osuđeni na nestajanje. Arentova pak smatra da uprkos fragmentiranju, prenešeni tekstovi nikada u potpunosti ne mogu prenijeti svoj sadržaj te samim tim biti sačuvani. Fragmentiranjem se uništava zamišljena cijelina teksta, a njihovim se djelomičnim kolekcioniranjem stvara svojevrsna arhiva. Ovaj prijelaz iz jednog oblika (tekst) u drugi (fragment) omogućava da se sjećanje na prošlost na kratak period zamrzne.

U Benjaminovom primjeru se kombiniralo putovanje kroz različite tekstove koje je on sakupljao i kolekcionirao te transformirao u nešto što bi se moglo nazvati ličnom arhivom. Ovdje je potrebno istaknuti vezu sa flâneur-om sa početka teksta: odabir tekstova/fragmenata se odvija najčešće nasumice (npr. natpisi iz dnevnih novina) vođen slučajnim susretima čitaoca/putnika i tekstova. Ono što Hana Arent ističe u predgovoru 'Illuminations' je postepeno prelaženje iz početnog stanja flâneur-a u status izbjeglice, što je Benjamin u datom trenutku, kao većina svoje generacije, na koncu i postao. Iako do fragmentiranja narativnih tekstova i njihove konsekventne transformacije prirodno dolazi protokom vremena i prijelazom iz generacije u generaciju, a ne nužno u kontekstu rata ili drugih oblika društvenih/ekonomskih sukoba, vjerujem da društveni konflikti i njima uzrokovane migracije dodatno podstiču fragmentiranje tekstova, kao oblik arhiviranja što je ukratko prethodno i spomenuto. 

Karakteristika svih tekstova, uključujuči one iz Benjaminovog vremena, jeste da nose tragove konteksta unutar kojeg su nastali i/ili nestali. Za bolje razumijevanje mehanizama transformacije tekstova odnosno njihove transpozicije iz generacije u generaciju, te shodno tome i procesa sakupljanja, uništavanja te njihovog ponovnog rekreiranja, potrebno se nakratko poslužiti tumačenjem teksta u okviru intertekstualnosti. Po Bahtinu (Mihail Bakhtin), svaki oblik govora je podložan transformacijama konteksta i vremena, odnosno interaktivnoj povezanosti onoga koji govori i onoga koji sluša. Također, riječi koje upotrijebljavamo u komunikaciji nisu neutralne, već sadrže određene pozitivne ili negativne konotacije koje će se prenijeti kroz njihovu dalju upotrebu. Shodno tome, društveni kontekst, prošli i sadašnji, predstavlja bitnu stavku u transformacijama jezika budući da ga on čini podložnim vremenskim promjenama te samim tim i fluidnim. Intertekstualnost tako podrazumijeva da je svaka pojava teksta uvjetovana društvenim kontekstom (Allen, 2006: 36) ali i da, kao što to Kristeva kasnije obrazlaže, odnos između označitelja i označenog ne predstavlja stabilnu i kruto određenu vezu već stalni proces transformacije i produkcije značenja: "If one grants that every signifying practice is a field of transpositions of various signifying systems (an inter-textuality), one then understands that its "place" of enunciation and its denoted "object" are never single, complete, and identical to themselves, but always plural, shattered, capable of being tabulated."

Svaki pokušaj monologizacije i uniformizacije jezika, koji bi podrazumijevao brisanje društvenih tenzija koje se manifestuju kroz govor (heteroglossia/višeriječje), predstavlja ideologizirano gušenje bilo kojeg vida pluralnosti. Uz navedeno Benjaminovo fragmentiranje tekstova u citate i pribilješke, čini se iznova značajnim napraviti paralelu sa fragmentiranošću samog njegovog djela, na što ukazuje tematska raznolikost njegovog pisanja i posvećenost različitim cijelinama. Ipak, iako se različiti dijelovi teksta mogu fragmentirati odnosno reproducirati, Bahtin tvrdi da je u osnovi svakog teksta jezički sistem, te da unutar samih tekstova postoje dijelovi koji zadržavaju svoju osobenost pa se kao takvi ti dijelovi ne mogu duplicirati.

Paradoks koji označava ono što se može reproducirati (jezički sistem/materijalni aspekt) i ono što se ne može reproducirati (individualni govor/ glas) sadržan je unutar istog jezičkog sistema. On se odnosi na takozvani trio glasova koji postoji unutar tekstova a to su, glasovi onih koji su te tekstove prethodno koristili, onih koji ih slušaju, kojima su namijenjeni (čitaoci) i onog koji ih izgovara (autor).

U konkretnom primjeru Benjaminovih fragmentiranih tekstova radi se o glasovima autora koje on čita, nama kao čitaocima i njegovom glasu kao 'sakupljaču'. Pokušaj sistematskog brisanja 'prethodnih' glasova iz književnih, društvenih i kulturalnih tekstova, kao i glasa autora koji se nisu uklapali u nametnute, pročišćene kanone, predstavlja jedan od mnogih primjera nasilne uniformizacije društveno-kulturalnih tekstova prije i za vrijeme konflikta poput onog koji je obilježio 30te i 40te godine prošloga vijeka.

Društvenopolitička dihotomija koja se pojavljuje u to vrijeme stavlja naglasak na opoziciju uniformizovane mase i individue. Ona, dihotomija, najizraženija je u Benjaminovom tekstu objavljenom 1939. godine, 'On Some Motifs in Baudelaire' i njegovom opisu iskustva života u europskim gradovima sa početka 19-og vijeka (Benjamin 2007: 155-200). Polazeći od problema recepcije poezije kod svojih suvremenika, naravno s posebnim fokusom na Bodlera (Charles Baudelaire), Benjamin započinje tekst sa analizom iskustva čitalaca poezije i pitanjem pamćenja odnosno načina na koji ljudski organizam filtrira emocije i pamćenje. Opisujući nakratko djelo Marsela Prusta (Marcel Proust) 'À la recherche du temps perdu' , Benjamin sugerira da ono predstavlja pokušaj da se kroz književni tekst sagledaju pitanja nehotičnog pamćenja (mémoire involontaire) i hotimičnog pamćenja (mémoire volontaire). On (Benjamin) tvrdi da šok, kao osnova tjelesnog i psihičkog doživljaja njegovih suvremenika, podrazumjeva onemogućavanje, iz prosto neuroloških razloga, potpune spoznaje svijeta koji ih okružuje tako što se strah ili šok svode na nivo vremenski određenog i ograničenog incidenta.

Stavljajući u centar svog pisanja pitanje šoka, Bodlerovo djelo po Benjaminu baca posebno svjetlo prvo na odnos pjesnika i široke ljudske mase sa kojom se Bodler susretao u svojim pisanjima i lutanjima kroz Pariz, zatim na fenomen razvoja gradova sa početka industrijske revolucije. Pored kratke napomene o tehnološkom razvoju koje je obilježilo proteklih 80 godina (idem:174), Benjamin ističe da je za Bodlera ' kretanje gradom bilo poput potapanja u električni rezervoar' kojim se podstiču stimulusi i efekti šoka (idem 175) kao što rad na mašinama podstiče sličnu reakciju kod radnika (idem 177). 

Charles BaudelaireCharles BaudelairePronalazeći sličnosti između vremenskog i društvenog konteksta Bodlerovog Pariza 19-og vijeka i sopstvenog doživljaja Pariza, Benjamin konstatuje i insistira na razlici između običnog prolaznika unutar mase ljudi koji se kreću gradom i flâneur-a (idem 172): «The man of the crowd is no flâneur. In him, composure has given way to manic behavior. Hence he exemplifies, rather, what had to become of the flâneur once he was deprived of the milieu to which he belonged.» Imajući u vidu da je tekst pisan za vrijeme Benjaminovog boravka u Parizu, kada je već izgubio njemačko državljanstvo što ga je kao većinu njemačkih Jevreja učinilo apatridom i izbjeglicom u Francuskoj, nema sumnje da je cijelokupni kontekst utjecao na njegov rad a posebno osjećaj otuđenosti u stranoj zemlji i gradu.

Oduzimanjem državljanstva sopstvenim građanima koji su to pravo stekli rođenjem na njemačkom tlu (ius soli) ili od roditelja koji su njemački državljani (ius sangis) tadašnje Vajmarske republike a potom Trećeg Rajha, nacionalsocijalizam je definirao ono što ne predstavlja tadašnje Nijemce. Razvijajući pravne mehanizme kojima je omogućena praktična realizacija 'konačnog rješenja', Treći Rajh je stvorio okvire unutar kojih se napravila distinkcija između života koji jesu i onih koji nisu vrijedni da budu proživljeni. Jedini izlazak iz takve situacije je bio bijeg, mada je samo mali procenat svih onih koji su bili svrstani u kategoriju ljudi 'koji nisu vrijedni života' uspjeo da se na taj način spasi. Za Benjamina, njemačkog Jevreja u Parizu kasnih 30ih, lutanje po gradu koje je počelo kao stanje upoznavanja grada i konstantnog izvora šoka i inspiracije, prerasta u nostalgično stanje egzila.

Prijelaz iz statusa punopravnog građana u gotovo bezvrijedan status izbjeglice povlači sa sobom niz drastičnih promjena. Jedna od njih je gubitak trajne povezanosti sa zemljom porijekla: veza koja preostaje u obliku djelimično izmijenjenog sjećanja koje je obilježeno stanjem nostalgije i melanholije. Povezanost sa prošlošću preostaje jedino u narativnom obliku koji je trajno fragmentiran u vremenu i prostoru. I, da se poslužimo Benjaminovim aforizmom koji Grizelda Polok (Griselda Pollock) citira u tekstu 'Daydreaming Before History: The Last Work of Sigmund Freud and Charlotte Salomon': «Jezik nas uči da pamćenje nije instrument kojim se otkriva prošlost već njegova pozornica» (2007: 215). U ovim primjerima fragmentizacije tekstova i njihove konsekventne hibridizacije, procesi do kojih je došlo u prošlosti postaju djelomično vidljivim kroz naše sadašnje čitanje. Fragment je nekompletan medij i nosilac sjećanja koji se uvijek iznova nadopunjuje i gradi, uništava i prepravlja. Sjećanju se može pristupiti samo u vremenski ograničenim trenucima koji su uz to u fragmentarnom obliku. Ako pretpostavimo da prošlost, kao što Grizelda Polok dalje tvrdi, ne posjeduje osobito značenje sve dok ga sjećanje ne oblikuje putem doživljaja i time bol strukturira u estetsku formu koja je uvijek sekundarna (ibidem), onda možemo reći da naše sadašnje čitanje iznova oblikuje tekstove prošlosti stavljajući nas u položaj flâneur-a. Putovanje kroz citate različitih tekstova, stavlja naglasak na kontinuirani mise en abyme čak i ovog teksta: prvo 19og vijeka u Benjaminovom tekstu o Bodleru i Parizu, zatim Benjamina u Arentinom predgovoru, Arentove i Benjamina u Agambenovom tekstu, itd. Pravljenjem studija atributa karakterističnih za 19. vijek u svome vremenu, poput karaktera flâneur-a i specifične arhitekture grada kao njegovog osnovnog prostora, Benjamin je možda nastojao pobjeći od svoje epohe i generacije. Kao što se i danas kroz Benjaminove tekstove može nastojati pobjeći od sopstvenog prostora i svakodnevnice.

Jasmina Gavrankapetanović-Redžić

PRETHODNI BROJ: MEDIANTROP BROJ 12